کتاب

«الاعتقادات»

تألیف: شيخ صدوق (ره)

تصحیح و تحقیق: مؤسسة الامام الهادی علیه السلام

این کتاب از قديمي ترين و معتبرترين كتب اعتقادي شيعه بوده و بيش از ده قرن است که مورد توجه و عنايت علما، مي باشد.

اين كتاب از نظر شيعه و علمای زمان شيخ صدوق (ره) به قدری حائزاهميّت و مورد توجّه بوده كه همۀ فرق اسلامی، شيعه را با اين خصوصيّات شناسايی می كردند.

بيان روشن از جمله خصوصیّات اين كتاب است، که با این بیان نسبت های غيرصحيحی که بعضی از فرق به شيعه می دادند ردنموده و چهارچوبی صحيح و معتبر از اعتقادات شيعه اماميّه بيان كرده است.

مرحوم صدوق(ره) اعتقادات شیعه را بر محورهای ذیل تقسیم بندی نموده است:

توحيد، عدل، امامت،‌ معاد، صفات ذات و افعال الهي، تكليف،  نفي جبروتفويض، اراده ومشيت ، قضاوقدر، فطرت وهدايت، استطاعت، بدا، لوح، قلم، كرسي، ‌عرش،‌ ارواح، موت، ‌سؤال درقبر، رجعت، زنده شدن درقيامت، ‌حوض، شفاعت، وعده و وعيد، ‌اعراف، ‌صراط، عقبات، حساب وميزان،‌ بهشت و آتش، ‌وحي، ‌قرآن، انبياء، رسل،‌ حج، ‌ملائكه، عدد انبيا و اوصيا، عصمت، ظالمين، تقيّه، ‌پدران پيامبر، علويّه، ‌اهل بيت، ‌اخبار، ‌دو حديث مختلف و... ، نکتۀ قابل توجه آن که مؤلف باعباراتي عالمانه، همه فهم و خارج از تعقيد اين مسائل مهم اعتقادي را به طور فشرده و رسا در ابواب مختلف بيان می كند.

بررسی تعلیقات شیخ مفید(ره) بر کتاب «الاعتقادات»

از آنجا كه هيچ كتاب تأليف شده بدست بشر، خالی از نقد نيست، و علاوه بر اين بعضي از قسمت هاي کتاب اعتقادات صدوق(ره) احتياج به توضيح و تبيين دارد، شیخ مفید(ره) به توضیح و نقد كتاب «الاعتقادات» شیخ صدوق(ره) پرداخته است. به این صورت که، برخی از قسمت های آن را توضیح داده و برخی را نقد کرده و درحقیقت با این تعلیقات و توضیحات و گاهی نقد های خود، اهمیت این کتاب را به جامعه آن زمان و زمان های بعد نشان داده است و به مرور زمان تعلیقات مفید ره بر اعتقادات به «تصحیح الاعتقادات» مشهور شده است.  

هرچند در چهارچوب اصلي كتاب و ستون هاي محكم آن چون توحيد، صفات الهي، نبوّت، امامت، معاد و مسائل مهم ديگر از اعتقادات شيعه، این دو عالم بزرگ وحدت نظر دارند، ولی در بعضی از مسائل چون معنای لوح،‌ قلم، قضا، قدر و... شیخ مفید(ره) بعضي از قسمت ها را نقد و بعضی عبارات دیگر را توضيح مي دهد.

اين تصحيحات اعتقادي شيخ مفيد (ره) بيان گر اهميّت دادن شيعه به حقايق ومعارف ديني است و از سوي ديگر نشان مي دهد كه علماي شيعه براي بيان حقايق و ارشاد به واقعيّت هاي اعتقادي اهل تساهل و تسامح نيستند. بگونه ای که شاگرد بر استادش نقد دقیق، متین و مستدل (نه سلیقه ای و ذوقی) می نویسد.

 قرن هاست كه اين دوكتاب مورد توجه دانشمندان شيعه وسني و جوامع علمي جهان قرار گرفته است و می توان گفت که

اعتقادات شيعه را با توجه به اين دوكتاب و چندکتاب دیگر می شناسند و در كتابهاي اعتقادي و كلامي از نظريات اين دو دانشمند بسيار نقل مي شود.

آیت الله صافی گلپایگانی دام ظله کتابی به نام «بین العلمین» نوشته اند که در آن بین این دو عالم بزرگ داوری نموده اند و گاهی حق را به شیخ صدوق (ره)  و گاهی به شیخ مفید (ره) و گاهی کلمات شیخ مفید(ره) را توضیح کلام شیخ صدوق (ره) دانسته اند که خلاصه این کتاب در مقدمه کتاب «الاعتقادات» آمده است.

آیت الله سبحانی دام ظله نیز در مقدمه کتاب«معجم طبقات المتکلمین»، صفحۀ 202 تا 206، کلمات این دو عالم را بررسی کرده و گاهی حق را به شیخ صدوق(ره) و گاهی به شیخ مفید (ره) و گاهی سخن شیخ مفید(ره) را توضیح کلام شیخ صدوق (ره) دانسته اند و در پایان می گویند: این نمونه ای بود از آنچه که بین این دوعالم بزرگ در اختلاف نظر بیان شد و گاهی شیخ مفید (ره) نظر شیخ صدوق (ره) را می گوید و مخالفتی با آن ندارد و گاهی در یک معنا هم نظرند ولکن شیخ صدوق(ره) مجمل گفته ولی شیخ مفید (ره) آن را آشکارا بیان می کند و در مرحله سوم، اختلافات جوهری و اساسی است، ولی باید دانسته شود که این اختلافات در تفسیر آیات و مسائل فرعی، جهت روشن شدن حق است. و این اختلافات در مقابل آنچه که با هم اتفاق دارند از اصول و مسائل ریشه ای، قابل توجه نیست و به عبارت دیگر می توان گفت در مسائل اصلی اعتقادی وحدت عقیده دارند و در مسائلی جزئی و فرعی و توضیح بعضی از آیات و روایات، اختلاف نظر دارند.

خلاصه نظر آیت الله سبحانی نیز در مقدمه کتاب «الاعتقادات» آمده است.

علامه مجلسی (ره) و سید نعمت الله جزایری (ره) نیز در زمینه نظریات این دو مرد بزرگوار اظهار نظر نموده اند که در مقدمه کتاب بیان شده است.

انگیزۀ تصحیح و تحقیق کتاب الاعتقادات:

مؤسسه امام هادي عليه السلام در تصحيح و تحقيق دو كتاب فقهي «المقنع» و «الهدايه» شيخ صدوق(ره)، ثابت نمود كه تمام عبارات آن دو كتاب روايت است و يا از روايات اقتباس شده است. زیرا علماي نزديك به زمان حضور امامان معصوم(ع) و همچنین غيبت صغري، كوشش مي كردند تا عبارات و فتاواي فقهي شان عين روايات يا در معناي روايات باشد. لذا اگر در عبارات فقهی که فقه از فروع دین به حساب مي آید(فقه اصغر) این قدر دقّت می کردند، به طور قطع در مسائل اعتقادي كه از اصول به حساب مي آيد(فقه اکبر)، با احتياط و دقّت بيشتری برخورد مي كرده اند و نظريّاتشان را خارج از روايات نمي گفتند. بنابراين ممكن است عبارات «اعتقادات» شيخ صدوق نيز چنين باشد.

پس از سالها تلاش و كوشش، محقّقان مؤسسه امام هادي(ع) با ذکر پاورقي هاي خود به كتاب «اعتقادات» شيخ صدوق (ره) ثابت نمودند،‌كه مؤلف در تأليف متن كتاب از روايات استفاده نموده همچنان که در دو كتاب ديگر «المقنع» و «الهدایه» عبارات را از روايات يا معاني روايات اقتباس كرده است.

در اين تصحيح و تحقيق نوين موارد زیر قابل توجه است:

- مقدمه ای جامع در برگيرندۀ شخصيّت صدوق(ره) شامل قدرت استدلال (متكلّم بودن او) و قدرت مناظره و دفاع از اعتقادات شيعه علاوه بر مقام مشهور فقهي و روايي او.

- نقل جملات بعضی از بزرگان و داوری بین شیخ صدوق (ره) و شیخ مفید (ره) در مسائل مطرح شده.

- عبارات کتاب اعتقادات شيخ صدوق(ره) با معرفي برخي از مدارك در پاورقي و نقل مستقيم كلمات شيخ مفيد(ره) و در برخی موارد اشاره به دیگر آدرس كلمات شيخ مفيد(ره) ذکر شده است، که زمينۀ تحقيق و اظهار نظر را براي محقّقان هموار كرده است.

 - و... .

اين كار علمي و تحقيقي در حقيقت دفاع از قدرت كلام و استدلال شیخ صدوق(ره) است كه تا حد قابل ملاحظه اي خلاءهایي را كه ساليان متمادي در مجامع علمي در اين زمينه احساس مي گشت، پركرده است و لزوم توجّه محقّقان و انديشمندان را به اين كتاب بيشتر مي كند.